DZIWNE PRZYPADKI NASZEGO DNA

SAM KEAN

"Gdyby rozwinąć całe DNA zawarte w ludzkim organizmie, można by je rozciągnąć od Słońca do Plutona i z powrotem."

Pierwsze spotkanie z twórczością Sama Keana, ale z pewnością nie ostatnie. Ma niesamowity dar przekazywania wiedzy w lekkim, swobodnym, przyjaznym i mega zachęcającym stylu. Sprawia, że czytelnik przechodzi przez książkę w poczuciu komfortu i wygody, familiarnie odnajduje się w zagadnieniach naukowych, nie uwierają odwołania do specjalistycznego żargonu. Krok po kroku tłumaczony pojęcia, aby odbiorca wnikliwie wszedł w zagadnienia, dotknął je od strony ściśle naukowej i usytuował w ogólnym stopniu znajomości. Publikacja bardziej koncentruje się na ujęciu popularnym niż naukowym, ale kierowana jest do szerokiego grona odbiorców, którym zależy na zażyłym poruszaniu się po obszarze DNA, lepszym zrozumieniu gatunku ludzkiego, niż na profilowych badaniach naukowych. 

Sam Kean prezentuje naukowy dorobek i jednocześnie zgrabnie uwzględnia wiele ciekawostek, anegdot, życiorysów, przełomowych odkryć, historycznej, obyczajowej i społecznej osłony. Nie tylko dowiadujemy się o DNA, ale też o całej otoczce z nią powiązanej. W ten sposób informacje niejako same wpadają do pamięci i pozostają w niej na dłużej, właśnie dzięki wyjaśnieniom, odniesieniom i skojarzeniom materiał układa się. Fascynujące informacje przekazywane przez DNA, archeologia DNA, działanie genów, geny skaczące, pasożyty na gapę, wąskie gardło ewolucyjne, epigenetyka, klonowanie, inżynieria genetyczna i rozwój nowotworów. Wszystko logicznie rozmieszczone w czterech częściach, o dorobku odkrywania znaczenia DNA, zwierzęcej przeszłości człowieka, genach niosących symptomy geniuszu, DNA jako naturalnej wyroczni. Badania nad DNA ekscytująco i intrygująco zmieniają dziedziny biologii i naukę o człowieku, w pewien sposób dają wgląd w historię naszego gatunku, lepsze zrozumienie działania naszego ciała i umysłu, źródeł największych osiągnięć w kulturze, sztuce, nauce i polityce, ukazują niezwykłe własności języka naszej chemicznej esencji i jej zaskakujące matematyczne piękno.

5/6 - koniecznie przeczytaj
literatura popularnonaukowa, genetyka, 536 stron, premiera 09.02.2022 (2012)
tłumaczenie Adam Wawrzyński
Książkę "Dziwne przypadki naszego DNA" zgarnęłam z półki "literatura faktu" w księgarni TaniaKsiążka.pl.

MATRYCA. Jak DNA programuje nasze życie

ROBERT PLOMIN

"DNA to największa systematyczna siła – matryca – która sprawia, że jesteśmy."

Fascynująco i aktywizująco snuje się wizje genetycznej przyszłości człowieka. Tematyka bardzo mnie przyciąga, zwłaszcza, że w ostatnich dziesięcioleciach jesteśmy świadkami wielu przełomowych odkryć w badaniach struktur i funkcji DNA. To, co wyczytałam w książce, różni się od tego, co nauczano mnie w szkole średniej w klasie biologiczno-chemicznej. Obecny stan wiedzy nie tylko wywrócił do góry nogami postrzeganie świata, społeczeństwa, otoczenia, jednostki i rozumienia nas samych, ale również uległ zdumiewającemu uszczegółowieniu. W aspekcie determinacji osoby, określenia zespołu względnie trwałych cech jednostki, różniących ją od innych jednostek, wyszliśmy z ery środowiskowej a wskoczyliśmy w geny, co zaowocowało dalekosiężnymi konsekwencjami dla cywilizacji. Odkrycia genetyczne znalazły przełożenie na grunt psychologii, nowych tez i interpretacji. Zaledwie 1% DNA stanowi o naszej indywidualności.

I właśnie zerkanie na psychologię z perspektywy genów dominuje w publikacji. Robert Plomin, profesor genetyki, dzieli się spostrzeżeniami i wynikami badań przeprowadzonymi przez jego zespół w ciągu trzydziestu lat. Wiele z przytoczonych podsumowań i wniosków zaskakuje, wzbudza kontrowersje, skłania do refleksji i dalszych poszukiwań odpowiedzi. Jesteśmy świadkami reorganizacji założeń mechanizmów i praw rządzących psychiką i zachowaniami człowieka. Z niedowierzaniem odrzucamy tezę, że to nie rodzicielstwo, edukacja, życiowe doświadczenia, a geny są najważniejszym faktorem nas kształtującym, że wyjaśniają połowę zmienności psychicznej, że odpowiedzialne są za osobowość, zaburzenia i cechy poznawcze, przypisują określone predyspozycje i skłonności. Bo to właśnie DNA jest systematycznym, stabilnym i nieprzemijającym z czasem źródłem, siłą tego, kim jesteśmy, kim możemy być.

W pierwszej części książki autor zwięźle przedstawia metody używane w genetyce, skupia się na eksperymentach społecznych i biologicznych. Przybliża pięć najistotniejszych odkryć ostatnich dekad w genetyce. Składnia genetyczna w miarach środowiskowych, amplifikacja genetyczna z wiekiem, związki genetyczne między normalnym a anormalnym zachowaniem, brak konkretnego przypisania genów do konkretnych cech, i ostatnie, dzieci dorastające w tej samej rodzinie są od siebie tak różne, jak te wychowujące się w zupełnie różnych domach. Wszystko popiera ciekawie przedstawionymi wynikami badań. W drugiej części publikacji przybliża podstawowe pojęcia z dziedziny DNA, tak aby lepiej zrozumieć elementy dokonującej się rewolucji w psychologii.

Książkę czytałam z entuzjazmem i przyjemnością. Przyjazny styl narracji, każdy się w niej odnajdzie, nawet osoby, które na co dzień nie mają do czynienia z genetyką i psychologią. Z jednej strony daje ogólne zrozumienie zagadnień, tak aby łatwo było się w nich poruszać, z drugiej przytacza wyczerpujące informacje, które zainteresują osoby bliżej zaznajomione z obiema dziedzinami. Przebija wysokie zrozumienie tematyki, pasja odkrywania, chęć zgłębiania tajemnic. Nie jest to jednak lektura, którą można szybko pochłonąć, wymaga kilka wieczorów uważnego czytania, tak aby jak najwięcej zrozumieć, dostrzec zależności, przekonać się do wysuwanych idei i sugestii. Popularnonaukowa przygoda, do której, za jakiś czas, po poznaniu podobnych publikacji, chętnie powrócę, dla lepszego zrozumienia, docenienia, być może pokuszenia się o polemikę, choćby z ujęcia struktur społecznych, polityki równych szans, mobilności.

5/6 - koniecznie przeczytaj
literatura popularnonaukowa (genetyka, psychologia), 336 stron, premiera 11.03.2020 (2018)
tłumaczenie Zuzanna Lamża
Za możliwość przeczytania książki dziękuję Wydawnictwu Copernicus Center Press.

TAJEMNICZY ŚWIAT GENOMU LUDZKIEGO Frank Ryan

"Bardziej indywidualne cechy genomu, miriady drobnych odmian, posiadane przez nas wszystkich i stanowiące wyłącznie osobiste przymioty, kryją w sobie samą esencję naszej jaźni."

Książka zabiera w pasjonującą podróż obejmującą zagadnienia ewolucji, struktury i funkcjonowania genomu ludzkiego, będącego ewolucyjnym dziedzictwem genetycznym człowieka, określeniem człowieka aż do najgłębszego poziomu. Autor prowadzi ścieżką ery oświecenia genetycznego i genomicznego, pionierskich odkryć, przełomowych chwil, ogromnych niespodzianek dla świata nauki, odsłaniających nowe sekrety, potwierdzenia roli DNA jako kodu, wniosku, że geny są cegiełkami dziedziczności. Zdajemy sobie sprawę, jak bardzo kreatywność w tej dziedzinie nauki pomaga w wyjaśnianiu wielu tajemnic genomu ludzkiego, sekretów tkwiących w sednie bytu człowieka. Zaznajamiamy się z niejednoznacznymi teoriami, dyskusyjnymi twierdzeniami, kwestiami rywalizacji i konfliktów pomiędzy grupami naukowców. I wielka ekscytacja opublikowania roboczej wersji ludzkiego genomu w dwa tysiące pierwszym roku, doniosła rzecz na przełomie tysiącleci.

Przybliżane są sylwetki znaczących postaci z genetyki, ciekawie wplecione w historię rozwoju tej dziedziny, ale też przytaczane mniej lub bardziej znane fakty z życia naukowców, podejścia do odkryć, reakcje na otrzymywane nagrody, różnorodne sposoby pracy, czy relacje z innymi badaczami. Na koniec słowo o debatach, obawach i wsparciu dla możliwych modyfikacji genetycznych ludzkiego genomu, bo choć natura nie zna wyrzutów sumienia z powodu wprowadzania zmian w genach, to jednostki ludzkie mierzą się z etycznymi wątpliwościami. Warto podkreślić, że narracja stosunkowo przyjazna, mało skomplikowanego żargonu naukowego, brak wzorców matematycznych i chemicznych, ale za to proste i klarowne reguły, łatwe w odbiorze nawet dla czytelników niezagłębiających się zazwyczaj w biologię lub genetykę. Wszystko po to, by z łatwością zrozumieć objaśniane zagadnienia, podchwycić z szerszej perspektywy doniosłość odkryć związanych z genomem ludzkim, swobodnie podróżować po ultramikroskopijnej krainie genomu. Zerknijcie też na inną książkę z dziedziny genomiki i genetyki, po którą również chętnie sięgnęłam, mowa o "Krótkiej historii wszystkich ludzi, którzy kiedykolwiek żyli", tam też czeka spora dawka wiedzy, podana przystępnie i interesująco.

4/6 - warto przeczytać
literatura popularnonaukowa (genomika, genetyka), 336 stron, premiera 10.08.2017 (2015)
tłumaczenie Adam Tuz
Za możliwość przeczytania książki dziękuję Wydawnictwu Prószyński i S-ka.

KRÓTKA HISTORIA WSZYSTKICH LUDZI, KTÓRZY KIEDYKOLWIEK ŻYLI Adam Rutherford

[PRZEDPREMIEROWO]

"Przeszłość może i jest obcą krainą, lecz przez cały czas w naszym wnętrzu nosimy jej mapę."

Spora dawka wiedzy, podana w przystępny i interesujący sposób, pozwalająca zagłębić się w genomikę, naukę zajmującą się analizą materiału genetycznego zawartego w podstawowym zespole chromosomów, oraz genetykę, naukę zajmującą się dziedzicznością i zmiennością organizmów. Jak podkreśla Adam Rutherford, to sposoby odczytywania przeszłości człowieka, jego pochodzenia i celu zmierzania. Typowe, niepowtarzalne i wyjątkowe historie osobiste, ale jednocześnie historie zbiorowe jako reprezentantów gatunku.

Wrażenie robi oszałamiająca ilość informacji, którą można pozyskać w trakcie umiejętnego odczytywania sekwencji DNA, będących właśnie swego rodzaju źródłem historycznym. To nie tylko ustalenie stopnia pokrewieństwa między dwiema osobami, ale także śledzenie dróg przemieszczania się ludzi wędrujących po planecie Ziemi. Wskazanie w jak spektakularnie mylny sposób potocznie rozumie się pojęcie rasy, zatem jak bezsensowne są ideologie oparte na segregacji i rasizmie. Fascynujące spojrzenie na odsłanianie i porządkowanie tajemnic z dalekiej przeszłości. Śledzimy krzew ewolucyjny rodzaju ludzkiego, ścieżki migracji homo sapiens poza obszar Afryki, przystosowanie do środowiska naturalnego, zmienność genetyczną.

W książce zamieszczono mnóstwo zajmujących przykładów potwierdzających lub odrzucających słuszność wysuwanych na przestrzeni długich lat teorii odnośnie genetyki i dziedziczenia. Znaczenie zmian zachodzących w materiale genetycznym wciągu krótszych i dłuższych przedziałów czasu stanowi przedmiot naukowych dyskusji. Autor pokazuje, że nie było żadnego początku i nie ma brakujących ogniw, tylko odpływy, przypływy i znów odpływy życia przez kolejne epoki. Geny zmieniają kulturę, osadzającą się w naszych komórkach, zaś one w miarę upływu czasu zmieniają geny. Co ciekawe, rodowody już kilka pokoleń wstecz zaczynają się splątywać ze sobą i coraz mniej przypominać strukturę znanych nam drzew genealogicznych. Tak jakbyśmy byli po trosze wszystkimi, pochodzili zewsząd, wszyscy byli spokrewnieni.

Adam Rutherford wyjaśnia założenia Projektu Poznania Genomu Ludzkiego, naukowego przedsięwzięcia rzutującego na rozwój medycyny, poszerzenie wiedzy o przyczynach chorób. Odnosi się w szerszym wymiarze do prób odkrycia przykładowo genu piękna, określonych zdolności, geniuszu muzycznego, albo prób wyjaśnienia działaniem genów niezwykłych ludzkich zachowań, czy brutalnych morderstw. Obecność konkretnego wariantu genu może, wbrew powszechnemu sądzeniu, jedynie wpłynąć na zmianę prawdopodobieństwa jakiegoś zachowania, nie zaś go determinować. To tylko nieliczne próbki poruszanych w książce frapujących zagadnień. Pomimo początkowych obaw związanych ze zrozumieniem terminologii naukowej, niemal natychmiast wciągnął mnie komunikatywny i przystępny styl autora. Książka, do której chętnie zajrzę za jakiś czas, aby ponownie przemyśleć pewne kwestie, mocniej się w nie zagłębić.

4.5/6 - warto przeczytać
literatura popularnonaukowa (genomika, genetyka), 360 stron, premiera 06.07.2017
tłumaczenie Adam Tuz
Za możliwość przeczytania książki dziękuję Wydawnictwu Prószyński i S-ka. :)